Mnogobrojna područja koja su planirana za zaštitu na udaru su eksploatacije, u toku je rasprodaja prirodnih resursa, istovremeno na zaštitu prirode i reakciju tromih institucija čeka se decenijama.
Piše: Jelena Jevđenić, Impuls
Danas se obilježava Svjetski dan zaštite životne sredine i ove godine fokusiran je na klimatske promjene, na hitne signale koje Zemlja šalje i signale koje mi odlučujemo da pošaljemo nazad. Globalna kampanja UNEP-a poziva sve da se pridruže akciji #SadaZaKlimu, a cеntrаlnа glоbаlnа prоslаvа оdržаvа sе u Bаkuu, u Аzеrbејdžаnu, uz učеšćе višе оd 150 zеmаljа.
Ključni faktori ovogodišnje kampanje uključuju hitne akcije u oblasti klime gdje je usmjeravanje pažnje na ekstremne vremenske uslove, porast nivoa mora i topljenje glečera prioritet.
Rješenja zasnovana na prirodi gdje je imperativ da očuvanje ekosistema nije izbor, već ključni uslov za klimatsku otpornost. I zelena tranzicija i tehnologija gdje se teži preoblikovanju ekonomskih sistema kroz obnovljive izvore energije, pametno upravljanje gradovima i primjenu AI rješenja za klimu.
Bosna i Hercegovina se nalazi u procjepu ekstraktivnih aktivnosti koji su štetni za životnu sredinu i zajednice, a istovremeno, doduše tromo ili uslovljeno, daje se podrška zelenoj agendi.
No sve veći i češći ustupci investitorima pokazuju da institucije nisu u skladu i bez jasne ideje kako sačuvati prirodu i resurse BiH.
Anes Podić iz Eko akcije navodi za Impuls da je u Bosni i Hercegovini u toku druga, finalna faza rasprodaje prirodnih i društvenih dobara.
“U prvoj su kroz pljačkašku privatizaciju uništena preduzeća u društvenom vlasništvu, sada je u toku rasprodaja preostalih, uglavnom prirodnih resursa. Sva tuča naših političara oko toga ko će pobijediti na izborima je prevashodno oko toga koga će dopasti unosna uloga posrednika između onih koji imaju novce i resursa čije iskorištavanje odobravaju izabrani i naimenovani političari. Njih budućnost BiH, njene prirode i njenih ljudi ne interesuje, već kako da što bolje unovče svoje mandate i pozicije”, ističe Podić.
On dalje navodi da iako smo usvojili neke evropske zakone koji bi trebali uspostavljati standarde EU u oblasti zaštite prirode, to se ne dešava, jer zaštita prirode nikada nije ni bila cilj naših političkih elita, već kako da tu prirodu što bolje unovče.
Hitno djelovanje u području klime BiH bi mogla provesti kroz energetsku tranziciju i usklađivanje sa EU regulativama, zaštitu prirodnih ekosistema i širenje zaštićenih područja.
Vladimir Topić iz Centra za životnu sredinu navodi da su mnogobrojna područja na udaru da budu predmet eksploatacije, a u planu su ili su u procesu za uspostavljanje zvanične zaštite.
“Porazno je da se zaštiti prirode ne daje prednost, dok se daje privatnicima. 4% je jako mali broj teritorije pod zaštitom, a i ta postojeća zaštićena područja su u krizi kada je riječ o upravljanju”, kaže on.
Topić podsjeća da mnogi evropski i svjetski standardi traže da minimalno 30 posto područja bude pod zaštitom.
“Trenutno se na najmanje 20 lokaliteta, koja su u procesu zaštite, namjerava dati pod koncesije za eksploataciju ruda, otvaranje rudnika, solarnih elektrana i hidroelektrana. Mi i dalje nemamo razgraničeno jasno šta se to ne smije “dirati” i da ide u proces zaštite, a gdje se eventualno može razmotriti drugi vid korištenja prostora. Jednostavno, institucije i one koje se bave zaštitom prirode se ponašaju po principu da udovoljavaju zahtjevima energetskog i privatnog lobija”, ističe on.
Kao neke od primjera koja su već mogla biti pod zaštitom, Topić navodi Ozren, Majevicu, gornju Neretvu, Nevesinjsko polje, Bregavu, Krivaju, Plivu.
“To su samo neka od područja za koju je planirana zaštita. Lokalne zajednice to i podržavaju, civilni sektor je čak i doprinio tome da se skoro sav posao završi, te na institucijama ostaje samo da proglase zaštitu, i ni to nije dovoljno, niti se radi”, konstatuje on.
Za očuvanje prirode i ublažavanje klimatskih promjena svjetske agencije odlučno navode da su rješenja zasnovana na prirodi najlogičniji smjer i spas.
To se odnosi na održivo upravljanje, zaštitu i obnovu ekosistema i aktivno učešće lokalnih zajednica. Obnova močvarnih područja, revitalizacija riječnih tokova, urbane šume samo su neki od primjera rješenja za trenutno stanje planete.
Topić ističe da su rješenja zasnovana na prirodi kod nas utemeljenje tradicionalnih znanja koja se odavno marginalizuju.
“To su znanja lokalnih zajednica, ruralnih područja koja odavno imaju svoju funkciju a zasnivaju se na suživotu s prirodom bez velikog negativnog uticaja na okolinu. Počevši od starih zanata, načina sijanja i proizvodnje hrane, korištenja vodotokova i ublažavanja efekta globalnog zagrijavanja, pa do mnogih drugih, koji su već odavno prisutna na našim prostorima. Na žalost ona nisu prepoznata, nisu dobila podršku od institucija i konstantno se umanjuje njihov značaj”, objašnjava on.
Institucije i za zaštitu prirode i za ekstraktivizam
Prošli mjesec, povodom Međunarodnog dana biološke raznolikosti, Federalno ministarstvo okoliša i turizma i Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske, izdali su zajedničko saopštenje u kojem su poručili da zaštita prirode znači zaštitu naše budućnosti. U saopštenju se navodi da zaštita prirode i dalje dobija znatno manje političke i finansijske pažnje nego što zahtijeva ozbiljnost izazova, te da pojedini postojeći podsticaji i dalje nenamjerno doprinose degradaciji životne sredine, uključujući neodrživu prenamjenu zemljišta i štetne poljoprivredne prakse.
Ono što nije jasno adresirano jesu koncesije za rudarenje, geološka istraživanja i male hidroelektrane. Institucije su razvile savršen krug neodgovornosti. Jedno ministarstvo poziva na zaštitu prirode, dok drugo izdaje koncesije za projekte u područjima koja su od velike biološke važnosti i važnosti za zajednice.
Pritisak na prirodu u Bosni i Hercegovini je nikad veći.
“Trenutno svjedočimo invaziji novih ekstraktivističkih projekata koji prijete da rasele stanovništvo, posijeku ogromna šumska prostranstva, prenamjene plodno poljoprivredno zemljište i preusmjere vodu za potrebe industrije. Svjedočimo pritisku na izumiranje mnogobrojnih autohtonih vrsta u nasim ekosistemima. A za to vrijeme nemamo pomaka kada su institucije u pitanju”, navodi Topić.
On dodaje da se ekološki problemi ne rješavaju, da inspekcije ne rade adekvatno, a kazne za uništavanje prirode i zagađivače su mizerne ili uopšte ne postoje.
Građani BiH ugroženi
Potraga za kritičnim mineralima i rudarenje teških ruda donosi tešku mašineriju u neposrednu blizinu privatnih imanja i izvora pitke vode. Zagađeni riječni tokovi i tlo, sječa šume, isušivanje rijeka uz sve prisutnu sistematsku korupciju stavljaju teret na građane i zajednice koje su uzurpirane ovim projektima. Slučaj građana Vareša predstavlja vjerovatno najdrastičniji prikaz kako od “ekonomskog razvoja” koji su na sva usta hvalile vlasti je dovelo do humanitarne i zdravstvene krize. Masovo trovanje građana olovom i dalje nije hitnost ni prioritet institucija. Tek juče, prema pisanju Oslobođenja, Tužilaštvo Zeničko-dobojskog kantona formalno je otvorilo predmet u slučaju trovanja građana u opštini Vareš.
Institucija ombudsmena za ljudska prava Bosne i Hercegovine upozorila je danas da je tokom prošle godine zabilježen značajan porast žalbi građana koje se odnose na ekološka prava, dok zagađenje zraka i dalje predstavlja jedan od najozbiljnijih problema u oblasti zaštite okoliša u BiH.
-U prethodnoj godini Ombudsmeni su zaprimili 31 žalbu koje se odnose na pitanja ekologije i zaštite okoliša (14 više nego 2024. godine), a upućene su i dvije preporuke. Žalbama građani izražavaju nezadovoljstvo postupcima izdavanja okolinskih dozvola, onemogućavanje korištenja park šuma, upravljanjem deponija otpada, uništavanjem ribljeg fonda u rijekama radi krivolova, postupanjem inspekcijskih organa u vezi s prijavama iz oblasti ekoloških prava, naveli su iz ove institucije.
Ekološki dug
Bosna i Hercegovina je prirodne resurse koje Zemlja može obnoviti u jednoj godini potrošila 26. aprila 2026. godine. Od tog datuma država je ušla u takozvani ekološki dug te do kraja godine Bosanci i Hercegovci žive “na ekološki kredit”, trošeći prirodni kapital brže nego što se može obnoviti.
“Doprinos Bosne i Hercegovine istorijskim emisijama stakleničkih gasova je skroman. Svega 0,06% istorijskih globalnih emisija skrivila je BiH. Proporcionalna tom iznosu je i naša odgovornost. Međutim, zelena tranzicija u BiH je neminovnost. Naš glavni cilj mora biti da ta tranzicija bude pravedna, da od nje na kraju glavnu korist imaju naši obični ljudi”, zaključuje Podić.
-Prеmа pоdаcimа Svјеtskе zdrаvstvеnе оrgаnizаciје (SZО), zаgаđеnjе živоtnе srеdinе i klimаtskе prоmјеnе prеdstаvljајu znаčајаn јаvnоzdrаvstvеni rizik, а miliоni ljudi gоdišnjе оbоliјеvајu оd bоlеsti pоvеzаnih sа nеbеzbјеdnоm vоdоm i hrаnоm, uključuјući diјаrејаlnе bоlеsti, sаlmоnеlоzu i hеpаtitis А i Е, pri čеmu su nајugrоžеniјi dјеcа, stаriјi i hrоnični bоlеsnici, naveli su iz Instituta za javno zdravstvo Republike Srpske.
Svjetski dan zaštite životne sredine obilježava se svake godine 5. juna na godišnjicu održavanja Konferencije Ujedinjenih nacija u Stockholmu 1972. godine, posvećene okolišu, na kojoj je usvojen Program zaštite životne sredine Ujedinjenih naroda (UNEP).