U kampanji za predsjedničke izbore u RS-u, Savo Minić je najavljivao da “niko ništa na silu neće raditi”. Dva dana poslije izbora na kojima je postao predsjednik, australijska kompanija Yugo Metals najavila je geofizička snimanja i pripremu pristupnih puteva za istraživanja metala na Ozrenu. Mještani ne odustaju od borbe za zaštitu svoje životne sredine.
Piše: Ljupko Mišeljić, Novosti
Geološka istraživanja olova, cinka, bakra, srebra, zlata i prateće asocijacije metala sve su veća prijetnja za stanovništvo Ozrena i okolnih mjesta. Počnu li geološka istraživanja, Ozren bi mogao ostati bez vode. Borio bi se i sa zagađujućom prašinom koja bi onemogućila normalno funkcionisanje.
Savo Minić, premijer RS-a, u kampanji za predsjedničke izbore na tribini u Petrovu pod Ozrenom najavljivao je da vlast neće ići protiv volje naroda, ni protiv interesa ljudi i zajednice. “Tamo gdje možemo, tamo gdje imamo saglasnost vas da nešto uradimo, tamo ćemo raditi. Nismo mi protiv svog naroda. Neće niko ništa na silu raditi, to mogu reći”, rekao je Minić početkom septembra.
Dva dana poslije izbora na kojima je Minić postao predsjednik entiteta, australijska kompanija Yugo Metals najavila je geofizička snimanja i pripremu pristupnih puteva za istraživanja. Ugovor kojim se definiše šestogodišnji pristup zemljištu i zakupu tri parcele u Sočkovcu, na preko 18 hektara zemlje, potpisan je samo dan poslije izbora.
Priča o pokušajima istraživanja nikla na Ozrenu počela je prije gotovo pet godina. Sve od tada, mještani ozrenskih naselja upozoravaju da je iskopavanje nikla, kancerogenog materijala, izuzetno štetno. Dalja prerada za sobom povlači gotovo stoprocentnu dozu sumporne kiseline, pa bi postupak imao nesagledive štetne razmjere, tvrdili su stručnjaci.
Zoran Poljašević, master inžinjer zaštite životne sredine, upozoravao je prije dvije godine da se takvi projekti nigdje u svijetu ne izvode u ovako gusto naseljenom području. Prema njegovom mišljenju, uticaj po životnu sredinu bio bi nemjerljiv po Petrovo, Doboj, Gračanicu, Maglaj, Lukavac, Banoviće, Tuzlu, Teslić i druga mjesta, u kojima živi najmanje 300.000 ljudi.
“Koncesiona naknada je mala. Ona iznosi otprilike do četiri posto dobiti preduzeća koje se bavi eksploatacijom. Takav projekat eksploatacije materijala nije mogao biti isplativ ni u Jugoslaviji, tokom šezdesetih i sedamdesetih, kada se saznalo da postoje materijali. Dakle, nije bio isplativ za državu i društvo ni u uslovima planske proizvodnje, a kako bi mogao biti danas?” govorio je Poljašević tokom rasprave o Nacrtu zakona o geološkim istraživanjima.
Narodna skupština Republike Srpske donijela je 2024. godine izmjene Zakona o geološkim istraživanjima. Omogućen je iskop mineralnih sirovina u zapremini od deset hiljada metara kubnih i iskop metalnih mineralnih sirovina u masi do pet tona korisne komponente. Istim zakonom, iz procesa donošenja odluka o geološkim istraživanjima isključene su lokalne zajednice.
Povećanje dozvoljene količine eksploatacije metalnih mineralnih sirovina za čak 50 puta omogućilo je da se čitav postupak izvede prije nego što se provede procjena uticaja na životnu sredinu. Po važećem zakonu, dobijanje dozvola za istraživanja moguće je prije nego što se riješe sva imovinska pitanja. Proces istraživanja može se voditi bez saglasnosti opština, gradova i zajednica koje bi bile najdirektnije pogođene.
Od tada do danas mještani Ozrena aktivni su u pravnoj borbi zaštite svoje neposredne životne sredine. Detaljna geološka istraživanja na površini od 11 kvadratnih kilometara planine Ozren bila su zakazana za 22. maj. Građani i aktivisti žestoko su se usprotivili ovom naumu pa su se toga dana i okupili u blizini lokacije istraživanja.
U sedmici pred najavljeni početak radova, održali su referendum u Mjesnoj zajednici Sočkovac na kojem su se usprotivili istraživanjima s preko 95 posto glasova. Skup koji su htjeli održati pred Narodnom skupštinom RS-a tri dana pred najavljeni početak istraživanja, iako je bio prijavljen, zabranilo je Ministarstvo unutrašnjih poslova.
Slobodan Sarić, predsjednik Mjesne zajednice Sočkovac, upozorio je tada javnost da entitetska vlast mora da stane na stranu ljudi koji žive na Ozrenu, po cijenu opstanka. “Ne mogu da razumijem da neko ostane gluh na sve ovo nakon četiri godine borbe građana: na jednoglasnu odluku skupštine opštine Petrovo da se usprotivi istraživanjima, na referendum građana mjesta u kome planiraju istraživati, pa čak i na sva obećanja koja su dali prošli put kada smo ustali. Počinjem da se pitam je li to Republika Srpska za koju smo se borili i ginuli koja nam sad ovako vraća”, rekao je Sarić pred skupštinom u maju.
Grad Doboj proglasio je Ozren zaštićenim prirodnim područjem 2025. godine. Takođe, Prostornim planom RS-a do 2025. godine predviđen je stepen zaštite u rangu nacionalnog parka. Nakon što je Ministarstvo energetike i rudarstva izdalo odobrenje detaljnih geoloških istraživanja koja bi mogla biti štetna po stanovništvo, biodiverzitet i životnu sredinu, opština Petrovo pokrenula je upravni spor protiv rješenja koje je izdalo ministarstvo.
– Nakon zabranjenog protesta ispred Narodne skupštine u RS-u sve je stalo. Kada je 6. oktobra kompanija na berzi objavila da u narednoj sedmici počinje s radovima, to je bio povod da se u održi zbor građana u Sočkovcu, kao i tribina u Kakmužu. Uprkos obećanjima tadašnjeg premijera, koji je kasnije izabran za predsjednika, sada imamo situaciju da se radovi pripremaju. Trenutno ih nema na terenu, mada se priča da se vrte – kaže Zoran Poljašević za Novosti.
Dodaje da je nosilac dozvole za detaljna istraživanja angažovao kompaniju koja, umjesto njega, otkupljuje zemlju na Ozrenu. Kasnije, tu će zemlju jednostavno prepisati nosiocu ugovora za istraživanja.
Suočeni s ovim saznanjima, mještani Sočkovca organizovali su zbor građana, a 18. oktobra i tribinu u susjednom Kakmužu. Uputili su zaključke opštini Petrovo, zahtijevajući da se lokalna samouprava ozbiljno uključi u borbu, umjesto da ih tek deklarativno podržava. Na tribini je saopšteno da službeni dokumenti australijske berze (ASX) i kompanije Lykos Metals iz decembra 2021. godine sadrže tačne koordinate za više od hiljadu lokacija na kojima su bez pitanja domaćina uzimani uzorci i stijena i zemlje.
Ovaj dokument je javno prikazan prije nekoliko godina, međutim generisanjem ovih koordinata na Google mapsu saznalo se ovih mjeseci za približne lokacije. Uzimanje uzoraka zemljišta tokom 2021. provedeno je u potpunoj tajnosti sa gledišta vlasništva imanja ozrenskih domaćina, a pojedini domaćini su bili obmanuti za razloge uzimanja uzoraka, za što postoje svjedoci.
“Investitori nisu tražili dozvolu za ulazak na imanja niti su pitali domaće stanovnike i vlasnike parcela za ulazak na njihov posjed. U periodu Covida odvijalo se masovno uzorkovanje na područjima naselja Karanovac, Sočkovac i Kakmuž.
Analize potvrđuju da su uzorci uzimani unutar planiranog zaštićenog parka prirode te neposredno u vodozaštitnom pojasu Volujak Kakmuž – Vrela Sočkovac – Prenja Karanovac, s primarnim ciljem istraživanja metaličnih sirovina poput nikla, kobalta, olova i cinka. Takođe, osim imanja i voćnjaka uzorci su uzimani u blizini brojnih kuća i vjerskih objekata i groblja. Čak je jedan uzorak vidljivo uzet sa groblja Potočani u Kakmužu”, navedeno je na tribini.
Svjedoci ovog uzorkovanja iz ozrenskih domaćina će u narednom periodu dati izjave policiji, zbog upotpunjavanja istrage koju vode organi bezbjednosti MUP-a Republike Srpske u predmetu protiv direktora i osnivača privrednog društva iz Bijeljine. On se tereti za krivična djela falsifikovanja ili uništavanja službene isprave i navođenja na ovjeravanje neistinitog sadržaja.
“U slučaju bilo kakvog pokušaja nenajavljenih radova, zahtijeva se obavezno i stalno prisustvo načelnika opštine ili predsjednika Skupštine na samom terenu radi zaštite građana, te minimum tri odbornika. Skupštini opštine Petrovo uputiće se zahtjev da pokrene inicijativu prema Gradu Gračanica za održavanje zajedničke tematske sjednice radi procjene štetnog uticaja ovih istraživanja na okolinu, te pokretanje adekvatnih mjera”, saopštila su udruženja građana Ozrenski studenac i Gostilj.
Sa tribine je upućen zahtjev da Skupština opštine Petrovo uputi službeni zahtjev predsjedniku Vlade Republike Srpske za uvođenje hitne mjere zabrane detaljnih geoloških istraživanja na području Ozrena, zahtjev za hitno pokretanje zakonske procedure za trajnu zaštitu vodozaštitne zone opštine Petrovo i za proglašenje nacionalnog parka Ozren.